KUMARBI – „Ojciec Bogów”

19_58718678

Odpowiednik (pierwowzór?) greckiego Kronosa, utożsamiany też z babilońskim Enlilem (choć czasem w mit. hetyckiej Enlil i K. występują obok siebie). Wg teogonii hurycko-hetyckiej, pierwotnie królem nieba był Alalu, któremu służył i oddawał cześć Anu. Po 9 latach, gdy Anu zaatakował go i zwyciężył, Alalu schronił się w świecie podziemnym, a sługą nowego władcy został K., potomek Alalu. W dziewiątym roku panowania Anu zaatakował K. i ten wystąpił przeciwko Anu. Anu, uciekając, wznosił się do nieba, lecz K. schwytał go za stopy, strącił na ziemię i zębami poszarpał jego genitalia. Gdy K. cieszył się ze swego wyczynu, Anu oznajmił mu, że właśnie został zapłodniony. K. wypluł to, co miał jeszcze w ustach, lecz część nasienia Anu przeniknęła już w jego ciało, w wyniku czego stal się brzemienny trzema straszliwymi bogami (potężny bóg-burza Teszub, Aranzah – nieokiełznana rzeka Tygrys, i czcigodny bóg Taszmiszu). Dalszy tekst tego mitu jest poważnie uszkodzony. Przypuszcza się, że „dzieci Anu”, a przede wszystkim Teszub, wydają wojnę K. i detronizują go. K. starał się jednak odzyskać utraconą władzę. W tym celu zapłodnił swym nasieniem skałę i z tego związku narodził się Ullikummi, istota z diorytu o ludzkich kształtach, której jednakże nie udało się zdetronizować Teszuba. Przeciwstawiając się nowym władcom, K. poślubił Szertapszuruhi – córkę Morza, i został ojcem Heddamu. Centrum kultu K. było miasto Urkisz w pn. Mezopotamii. Stare teogoniczne mity o K. zawierają liczne paralele z młodszą od nich Teogonią Hezjoda, co świadczy o pokrewieństwie tych mitów.

KUKUNOCHI

diana

Tyczne bóstwo mieszkające w drzewie, bóg drzewa, mitologiczny syn – Izanagiego i Izanami. K. jest jednym z najważniejszych bóstw drzewa (oprócz niego istnieje wiele bóstw poszczególnych drzew, bóstw liści itp., które w kulcie nie pełnią jednak znaczącej roli). Wg mit. japońskiej, drzewa i liście, podobnie jak skały, pierwotnie potrafiły mówić. Zostały jednak zmuszone do milczenia w momencie, kiedy boski wnuk Ninigi zszedł na ziemię. KUL-OTYR – w mit. mansyjskiej władca podziemnego świata zmarłych i złych duchów zwanych kulami, demiurg, brat Numi- -Toruma. Pod postacią nura wydobył na rozkaz Numi-Toruma zaczątek ziemi z dna praoceanu, a gdy na stworzoną przez brata ziemię wypluł część ukrytej w dziobie pramaterii, powstały góry. Przedstawiany był w wielkim czarnym futrze, którego dotknięcie sprowadzało na człowieka chorobę i śmierć. Uśmiercanie ludzi odbywało się zgodnie z wolą Numi-Toruma; K.-o. otrzymywał od niego spisy mających umrzeć danego dnia, a po wykonaniu zlecenia osobiście przewoził zmarłych łodzią do swoich zaświatów. KULE – 1. w mit. ugryjskiej (mansyjskiej) złe duchy, uosobienie chorób, podlegające władzy Kul-otyra; ich chantyjskie odpowiedniki zwane były m.in. łungami, 2. w mit. komi złośliwe demony podlegające władzy Omola.

KUGU-JUMO

filing_images_774fbe8ed048

W mit. maryjskiej najwyższy bóg-stwórca, zwany też po prostu Jumo, uosobienie nieba; wiatr to jego oddech, tęcza – jego łuk. Jako demiurg zlecił swemu młodszemu bratu, Keremetowi (1), pływającemu w postaci kaczora w pierwotnym oceanie, wydobycie spod wody mułu, z którego stworzył ziemię z równinami, pastwiskami i lasami. Gdy Keremet (1) wypluł na nią część mułu, którą wcześniej ukrył w dziobie, powstały góry. Następnie K.-j. stworzył człowieka i wzniósł się do nieba po duszę dla niego, zostawiając na straży psa bez sierści. Keremet (1) skusił strażnika obietnicą futra, uzyskał dostęp do człowieka i opluł go. Po powrocie z nieba stwórca przeklął psa, a człowieka wywrócił na lewą stronę; ludzie są więc podatni na grzechy i choroby z powodu swego, skalanego przez Keremeta (1), wnętrza. Dobre duchy uczynił K.-j. z iskier wykrzesanych z kamienia. Kiedy zasnął, Keremet (1) próbował powtórzyć ów akt stwórczy, ale tym razem z iskier powstały złe duchy. Jako wielkie bóstwo K.-j. posiadał dużo bydła. Otrzymywał też w ofierze zwierzęta białej maści. Za najbardziej odpowiednią ofiarę dla niego uważano białego źrebca, nie używanego jeszcze w pracach polowych.

KRONOS

IMAG1620

W rei. greckiej jeden z tytanów, najmłodszy syn Uranosa i Gai. Przy pomocy swych braci oraz matki obalił rządzącego światem Uranosa i sam zajął jego miejsce. Poślubił swoją siostrę Reę, która urodziła mu 3 córki ( Hestię, Demeter i Herę) oraz 3 synów ( Hadesa, Posejdona i Zeusa). Znając przepowiednię, iż jeden z jego synów pozbawi go tronu, połykał swe kolejne dzieci zaraz po urodzeniu. Jedynie Zeus uniknął tego losu, ponieważ Rea urodziła go potajemnie w grocie na wyspie Krecie, a K. podała do pożarcia owinięty w pieluchę kamień. Kiedy Zeus dorósł, podał K. środek na wymioty, dzięki czemu ten ostatni zwrócił połknięte wcześniej potomstwo. W wyniku trwającej 10 lat wojny młodzi bogowie obalili K., który wraz z tytanami został strącony do Tartaru. Epokę, w której panował K., Grecy uważali za złoty wiek ludzkości i na jego pamiątkę obchodzili święto zwane Kronia. Miejsc jego kultu było niewiele: w Atenach znajdowała się świątynia K. i Rei, w świątyni Zeusa w Lebadei był posąg K. i składano mu tam ofiary, natomiast w Delfach czczono kamień, który miał on połknąć (jako Zeusa), a następnie go zwymiotował. KSZUMAI – w mit. Kafirów (plemienia Kati) bogini przyrody, wyobrażana w postaci dzikiej kozy (podobnie jak Disani) lub dziewczyny z wielkimi piersiami, które podczas dojenia kóz zarzucała sobie na plecy. Władała deszczami i opiekowała się polami oraz owocami, w tym szczególnie winogronami. Pasała i doiła kozy, którymi obdarowywała ludzi. Wedle innych lokalnych mitów, K. była gospodynią gór i stad dzikich zwierząt. Uważano ją także niekiedy za matkę – Mona ( Mandiego).

KRISZNA – „Czarny”

images (1)

Najważniejsze, ósme wcielenie (awatar) indyjskiego boga i Wisznu. W poezji mistycznej przedstawiany jako chłopiec o ciemnoniebieskiej skórze (symbol nieskończoności), grający na flecie. Urodził się jako ósme dziecko – Dewaki i Wasudewy, który był bratem Kunti, żony Pandu. Mahabharata i Wisznu Purana mówią, że Wisznu wyrwał sobie z brody 2 włosy, biały i czarny, weszły one w łono Dewaki i czarny stał się K. Król Kansia na skutek przepowiedni mówiącej, że syn córki jego brata pozbawi go królestwa, postanowił zabijać wszystkie urodzone przez Dewaki dzieci. Dzięki interwencji bogów Wasudewa ocalił K., uciekając z pałacu i potajemnie zamieniając dziecko z urodzoną tej nocy córką pasterza krów Nandy i Jasiody. Ponieważ Kansia chciał wymordować wszystkie nowo narodzone dzieci, Nanda udał się do Gokuli i tam K. wzrastał wraz ze swym, podobnie cudownie ocalałym, bratem Balaramą. Tam, walcząc z demonami, dokonał wielu cudownych i bohaterskich czynów, takich jak zabicie diablicy Putany, demona Tainawartty, węża Kaliji. Zwyciężył też w walce Indrę, a także boga wojny oraz – Siwę, stoczył też w oceanie zwycięską walkę z Waruną. Powróciwszy do rodzinnej Mathury, zabił Kansię i, zstąpiwszy do piekieł, wyzwolił z nich swych 6 wcześniej zamordowanych braci, którzy teraz wstąpili do nieba. Następnie osiadł w Dwarace ze swymi licznymi żonami. Pokonał uzurpatora do tronu. Swe ziemskie życie zakończył zastrzelony przez myśliwego, który wziął go za jelenia. Najważniejszy wątek mitologiczny wiąże K. z Ardżuną. Zaangażowawszy się po stronie Pandawów w ich walce z Kaurawami, zakończonej bitwą na polu Kuru, wystąpił jako woźnica wozu bojowego Ardżuny. Ich rozmowa stanowi treść „hinduskiej Ewangelii” – Pieśni Wzniosłego Pana (Bhagawadgity). K. uczy w niej Ardżunę różnych rodzajów jogi prowadzących do wyzwolenia ze świata cierpienia, a także manifestuje się w swym uniwersalnym, kosmicznym kształcie. Dla wyznawców K. stał się on jedynym bogiem. Powstały ruchy wyznawców (bhaktów) przemierzających kraj, śpiewających i tańczących w upojeniu miłości do boga. Poezja opisująca wydarzenia z życia Kriszny, np. zabawy K. z pasterkami i najbardziej ukochaną Radhą, była rozumiana mistycznie.

KRAK, Krok

images (2)

W leg. polskich założyciel i eponim Krakowa. Ojciec – Wandy. Miał zbudować zamek na Wawelu i zabić mieszkającego pod nim smoka. Imię K. w wersji Krok nosi też legendarny książę czeski, ojciec Kazi/Walaszki (wiedźmy), Tetki (dziewicy) i Libuszy (żony-matki), czyli trzech hipostaz bóstwa kobiecego, protoplasta czeskich Przemyślidów. Prawd. K. jest echem postaci gromowładnego bohatera walczącego z potworem burzy i chaosu, który zawładnął wodami (Wisłą/Wandą), zakładającego państwo i ród królewski. Grobem K. miał być Kopiec K. w Krakowie, na którym rósł potężny, rozłożysty dąb. KRASNOLUDKI, kraśnięta (poi. „czerwone ludki”) – w folklorze polskim demony domowe powstałe z dusz zmarłych przodków utożsamiane ze skrzatami i -+ ubożętami. Prawdopodobnie zapożyczone z folkloru niemieckiego. Były niewielkiego wzrostu, brodate, ubrane na czerwono, zwłaszcza w czerwone czapeczki i buty. W zamian za pozostawiane jedzenie pomagały gospodarzom i darzyły ich szczęściem. Wg innych tradycji są podziemnymi demonami przyrody, rodzącymi się w szczelinach skalnych (wówczas odpowiadają gnomom i kobol- dom). W zamian za pomoc darzą złotem i majątkiem. Por. kauki.

KORYBANCI

images

W rei. frygijskiej, a potem także greckiej towarzysze i służebnicy Wielkiej Matki Bogów ( Kybele, Rei). Mieli być synami Apollona i muzy Talii lub Apollona i Kybele. Wg innej wersji, byli to potomkowie Korybasa (syna Kybele i Jazjona). Istnieje też wersja, wg której Kombe (córka rzeki Asopos) ze związku z bogiem Sokosem urodziła 7 synów – k. z Eubei. Ferekydes (filozof i mitograf z VI w. p.n.e.) przekazuje tradycję o 9 k. z wyspy Samotraki, których ojcem był Apollon. Kult k. w świecie greckim rozprzestrzenił się nie wcześniej niż w VII w. p.n.e. Miał charakter ekstatyczny. Podczas uroczystości ku czci Wielkiej Matki Bogów k. wykonywali orgiastyczne tańce przy akompaniamencie hałaśliwej muzyki. KOTYTO, Kotys – tracka bogini czczona przez plemię Edonów (na wsch. od ujścia rzeki Strymon do morza). Była opiekunką świata roślinnego i urodzaju. Jej kult miał charakter orgiastyczny, podobnie jak w kultach frygijskich. Ważną rolę w jej obrzędach odgrywała muzyka. W świecie greckim K. znano dość wcześnie – wspomina o niej Ajschylos (przełom VI i V w. p.n.e.), a w Koryncie czczono ją w sposób orgiastyczny. KOWENTYNA, Coventina – w mit. celtyckiej bogini czczona w Brytanii. Jej sanktuarium znajdowało się u źródła wód mineralnych w rzymskiej twierdzy Brocolitia (Carrawburgh), leżącej po pd. stronie wału Hadriana.

KORA

img

W rei. greckiej córka – Demeter i – Zeusa, znana też jako Persefona. Wg popularnego mitu, w młodej dziewczynie zakochał się Hades i porwał ją do swego podziemnego królestwa. Zrozpaczona matka szukała K. po całej ziemi. Aby ratować ginącą przyrodę (której Demeter była boginią), Zeus polecił Persefonie wrócić do matki na ziemię. Nie było to już jednak możliwe, gdyż w Hadesie zjadła ona jabłko granatu, co na zawsze wiązało ją z krainą zmarłych. Przyjęto więc rozwiązanie kompromisowe: odtąd część roku miała ona przebywać na ziemi jako córka Demeter (Kora), a pozostałą część (zwykle 6 miesięcy) – pod ziemią jako żona Hadesa (Persefona). W tym drugim przypadku była więc królową świata podziemnego. K. czczono wraz z Demeter, a głównymi ich świętami były misteria eleuzyńskie. Często nazywano je po prostu Wielkimi Boginiami (np. w Megalopolis i Trapezus). Zazwyczaj też obie boginie miały wspólne świątynie (np. w Eleuzis, Atenach, Koryncie, Mantinei, Meagalopolis, Tegei), ale znamy też przypadki, kiedy K. miała świątynię przeznaczoną wyłącznie dla jej kultu (np. w Sparcie, Ajgion, Megalopolis). Zob. też Prozerpina.

KONGFUZI

Yggdrassil

Chiński filozof, którego system określił podstawy organizacji cywilizacji Kraju Środka. Klasyczna wersja konfucjanizmu (ostatecznie zestawiona z najstarszych tekstów w XI w. przez Zhuxi) jest zawarta w tzw. Czteroksięgu Konfucjańskim. W jego skład wchodzą: Wielka Nauka (Taxue), Doktryna Środka (Zhongyong), Dialogi Konfucjańskie (Lunyu) i Księga Mencjusza (Mengzi). Podstawą nauczania jest połączenie etyki cnót wśród których najogólniejszą jest cnota humanitarności (ren) – z organiczną filozofią kosmosu, zakładająca hierarchię poziomów organizacji i jedność współistotnego porządku części i całości. Konfucjanizm naucza, jak poprzez kulturę, dzięki społecznej naturze człowieka, odnaleźć harmonijną odpowiedniość relacji rodzinnych, społecznych, kosmicznych. W tej powiązanej z wymiarem religijnym działalności chodzi o to, by na swój sposób (dao) i z sobie właściwą skutecznością (de) zrealizować się w drodze ku doskonałości człowieka szlachetnego (junzi). W 59 r. n.e. (wschodnia dynastia Han) ustanowiono oficjalny kult K. i obowiązek budowania świątyń w każdym większym mieście kraju. Konfucjanizm (rujiao, lijiaó) charakteryzuje się brakiem ortodoksji i był religią ściśle związaną z cesarstwem chińskim. Jako oficjalny kult państwowy, miał godzić wyznawców innych religii i doktryn. Najbardziej zasadniczymi przejawami jego funkcjonowania był obyczaj (li – ceremonialny system, którego skodyfikowany zapis jest uważany za podstawę ładu społecznego) i kult przodków. Ten ostatni związany jest z formą religijności bardziej starożytną niż sam K., lecz jemu zawdzięcza swoje przetrwanie oraz swą późniejszą rangę i powszechność. Kult przodków związany jest z wierzeniami dotyczącymi duszy ludzkiej, której zwierzęca część (po) za życia zawiadując cielesnością człowieka, po śmierci wsiąka w ziemię. Przynależąc ziemi, pozostaje w grobie i odbiera ofiary. Stąd ogromna waga przywiązywana do położenia grobu, którego odpowiedniość bada poproszony o radę geomanta. Grobem opiekują się kolejne pokolenia, w sposób szczególnie uroczysty podczas wiosennych świąt qing meng. Dusza wyższa (huń) po śmierci udaje się do nieba, a jej cząstka pozostaje w domu, mieszka na domowym ołtarzu przodków i jako bóstwo (shen) danej rodziny wymaga odprawiania nakazanych obyczajem religijnych obrzędów. Wśród nich najbardziej charakterystyczny był zwyczaj składania ofiar przez najstarszego syna. Zaniedbanie tych ofiar świadczyło o upadku rodu i przerwaniu ciągłości następujących po sobie pokoleń, która to ciągłość była uważana za kulturową podstawę cywilizacji chińskiej. Mogło też spowodować przekształcenie się zaniedbanej przez swoich potomków duszy w upiora.

KLYMENE

91gal1s7ej7

W mit. greckiej jedna z okeanid, córka Okeanosa i Tethys. Poślubiła tytana Japetosa i urodziła mu synów : Atlasa, Prometeusza, Epimeteusza i Menojtiosa. Wg innej wersji, była żoną Prometeusza (a przez to matką Hellena) lub Heliosa (wówczas jej synem był Faeton, a córkami Heliady). KOBŁANDY BATYR (kazachski „Bohater K.”) – główny bohater kazachskiego i karakałpaskiego eposu heroicznego (żyra): Karakipczak K. B., mówiącego o walkach Kipczaków z Kałmukami (Mongołami). W wieku 6 lat dosiadł konia. W czasie jego nieobecności na stepie na jego siedzibę napadli Kałmucy (Kyzyłbasze – „Wrogowie”) i uprowadzili stada, a ludzi wzięli w niewolę. K. B. przy pomocy cudownego konia (tułpara) Tajburyła zabił chana Kałmuków Kóbikti. K. B. próbowała pokonać i zdobyć córka chana Kyzyłbaszy Kazana – Kar- łyga, która z miłości do niego zabiła swego brata i sprzeciwiła się ojcu. Wraz z innymi herosami Wielkiego Stepu uczestniczył w wielu wyprawach wojennych. Wiele kurhanów Stepu Kipczackiego uważanych jest za jego grób.

KOBOLDY (niem Kobolde, 1. poj. Kobold)

W folklorze germańskim (niemieckim) duchy domowe, zasadniczo przyjazne ludziom, ale skłonne do złośliwych żartów. Mieszkały w różnych zakamarkach, np. za piecem. Mogły też przebywać w jaskiniach lub (wg późniejszych wierzeń) w opuszczonych kopalniach, gdzie strzegły ukrytych skarbów.